Quả bầu khô thật: cách nhận biết và cách giữ

Hai bài trước nói hồ lô như một nét quen trong nhà Việt, và đường đi của nó từ cái bình đựng thành biểu tượng. Bài này nói phần rất cụ thể: cái hồ lô đang bày trên kệ tiệm làm bằng gì.

Nói trước cho rõ: hàng không phải quả bầu thật không có nghĩa là hàng gian — gỗ tiện, gốm, đồng đều là món đàng hoàng và có cái đẹp riêng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán nói một đằng mà hàng là một nẻo.

Quả bầu khô là gì

• Nó là quả thật, thuộc họ bầu, để già trên giàn rồi thu về phơi khô.
• Phơi khô hết nước thì ruột teo lại, vỏ cứng và nhẹ tênh.
• Từ xưa dùng làm đồ đựng: đựng nước, đựng rượu, đựng hạt giống — đó là gốc của hình dáng này.
• Mỗi quả một dáng, vì nó là cây trồng chứ không phải đúc khuôn.

Nhận biết bằng tay

1. Nhấc lên — nhẹ bất ngờ là dấu hiệu rõ nhất. Quả bầu khô rỗng và nhẹ hơn mọi vật liệu khác cùng cỡ.
2. Gõ nhẹ nghe tiếng: tiếng rỗng, khô và hơi đục. Gỗ tiện cho tiếng đặc hơn, nhựa cho tiếng nhựa rõ rệt.
3. Sờ bề mặt: vỏ quả bầu hơi gợn, không phẳng lì như nhựa đúc.
4. Nhìn cuống: quả thật có vết cuống thật, thường không cân đối hoàn hảo.
5. Nhìn hai quả cạnh nhau: hàng đúc khuôn thì giống hệt nhau, quả thật thì mỗi cái một khác.

Nhận biết bằng mắt

• Vân gỗ tiện chạy thành đường song song theo thớ — đây là dấu hiệu dễ thấy nhất của gỗ.
• Đường nối khuôn mảnh chạy dọc hai bên là dấu của hàng đúc.
• Màu quá đều và bóng đều tuyệt đối thì thường là do sơn phủ.
• Nhìn bên trong qua miệng nếu có miệng: quả bầu thật thấy vách trong xốp nhẹ.
• Đừng kết luận chỉ bằng giá — quả bầu thật loại thường không hề đắt.

Hỏi người bán

• "Cái này là quả bầu thật hay làm bằng gì?" — câu thẳng và dễ trả lời.
• "Có sơn phủ không?"
• "Để lâu có mối mọt không?"
• Người bán nói rõ chất liệu là dấu hiệu tốt; ai lảng sang chuyện khác thì nên mua chỗ khác.

Giữ quả bầu khô

1. Sợ ẩm nhất — vỏ hút ẩm rồi mốc, và mốc trên vỏ bầu rất khó xử.
2. Để chỗ khô thoáng, không sát tường ẩm, không gần nhà tắm, không dưới nền nhà.
3. Lau bụi bằng khăn khô; lau ướt thì phải lau khô lại ngay.
4. Không ngâm nước, kể cả để rửa.
5. Nắng chiếu thẳng làm giòn và nứt; để trong bóng râm.
6. Mọt là rủi ro thật — thấy lỗ nhỏ và bột gỗ rơi thì tách riêng khỏi đồ gỗ khác ngay và hỏi người có kinh nghiệm.

Tự làm từ quả bầu nhà trồng

• Để quả già hẳn trên giàn tới khi cuống khô và vỏ cứng, đừng hái sớm.
• Phơi nơi khô thoáng có gió, không phơi nắng gắt liên tục vì dễ nứt.
• Mất nhiều tuần tới vài tháng tuỳ quả và tuỳ thời tiết — nhẹ hẳn và lắc nghe hạt lóc cóc là được.
• Có quả sẽ mốc và hỏng giữa chừng, đó là chuyện bình thường; làm vài quả một lượt.
• Lau mốc mặt ngoài trong lúc phơi và để chỗ thoáng hơn nếu thấy mốc quay lại.
• Đục miệng thì đục sau khi khô hẳn, nhẹ tay vì vỏ giòn.
• Muốn đựng nước hay rượu thì phải hỏi người có kinh nghiệm về cách xử lý ruột — đây là chuyện an toàn thực phẩm, đừng làm theo phỏng đoán.
• Quả méo hay sẹo cũng dùng được: nhiều người thấy quả không hoàn hảo lại có nét riêng.

Nứt và vỡ

• Vỏ mỏng nên vỡ dễ hơn nhìn thấy — rơi từ bàn xuống là thường vỡ.
• Nứt nhỏ dán được, nhưng vết dán sẽ thấy.
• Treo thì dùng dây mềm bản rộng, dây mảnh cứa vào cổ quả lâu ngày làm nứt.
• Đặt trên đế chứ đừng để nó lăn tự do trên mặt bàn.

Chất liệu khác — mỗi loại một cái hay

• Gỗ tiện: chắc, ít vỡ, dùng lâu lên màu đẹp.
• Gốm sứ: dễ lau, hợp chỗ ẩm hơn quả bầu thật, nhưng vỡ thì vỡ hẳn.
• Đồng: bền nhất, nặng, và xỉn màu theo thời gian.
• Nhựa: rẻ và nhẹ, hợp làm móc treo hoặc đồ cho trẻ; đừng trả giá cao cho nó.
• Chọn theo chỗ đặt hơn là theo lời giới thiệu — chỗ ẩm thì đừng chọn quả bầu thật.

Cuối cùng: biết mình đang mua cái gì là phần quan trọng hơn cả việc chọn loại nào. Món nào cũng dùng được, chỉ cần giá đúng với thứ mình cầm về.

Câu hỏi thường gặp