Ngày vía Thần Tài: mua vàng, giá và chen chúc
Mùng mười tháng Giêng, trước cửa tiệm vàng nào cũng có hàng người xếp từ sáng sớm. Ngày vía Thần Tài đã thành một sự kiện thương mại lớn ở Việt Nam, và cũng là dịp có nhiều điều đáng nói thẳng.
Tục này có từ bao giờ
Việc thờ Thần Tài trong nhà và cửa hàng thì đã lâu đời trong tín ngưỡng dân gian Á Đông. Nhưng tục xếp hàng mua vàng vào mùng mười tháng Giêng thì là chuyện mới ở Việt Nam — nó phổ biến rộng khoảng hai chục năm trở lại đây, và gắn chặt với hoạt động quảng bá của các tiệm vàng.
Nói vậy không có nghĩa là nó "giả". Một tập tục mới vẫn là tập tục, và nhiều gia đình nay coi đó là nếp của nhà mình. Chỉ là đừng nhầm nó với một truyền thống nghìn năm — vì cái nhầm đó hay được dùng để thúc người ta mua.
Chuyện giá — phần đáng nói nhất
Đây là quy luật cung cầu rất đơn giản: một ngày mà cả nước cùng muốn mua một mặt hàng thì giá ngày đó không thể tốt.
Mấy điều cụ thể:
Chênh lệch mua vào – bán ra thường giãn rộng trong dịp này. Nghĩa là mua hôm đó rồi bán lại ngay hôm sau thì lỗ nhiều hơn ngày thường.
Vàng trang sức và vàng miếng khác nhau. Vàng trang sức có tiền công chế tác, và khi bán lại thì phần công đó gần như mất. Mua nhẫn trơn hay miếng nhỏ thì phần chênh ít hơn.
Các món "linh vật năm nay" bằng vàng — tượng con giáp, thỏi vàng có chạm — thường có giá cao hơn giá vàng nguyên liệu khá nhiều vì tính công và tính mẫu mã. Bán lại thì bị tính như vàng thường.
⇒ Nếu bạn mua vì niềm tin và nếp nhà thì cứ mua, đó là chi tiêu cho tinh thần và hoàn toàn chính đáng. Nhưng nếu bạn mua vì nghĩ đó là khoản đầu tư thì nên biết ngày này không phải ngày tốt để vào.
Mua bao nhiêu là vừa
Không có quy tắc nào cả. Nhiều gia đình mua một chỉ, nửa chỉ, có nhà chỉ mua một món nhỏ tượng trưng.
Con số nên do túi tiền quyết, không do lời khuyên quyết. Nếu ai đó nói phải mua đủ mức nào đó mới "được lộc" thì đó là bán hàng.
Một cách nghĩ thực tế mà nhiều người dùng: đặt trước một khoản cố định cho dịp này, đi mua trong khoảng đó, không mang thêm tiền, không quẹt thẻ. Ra khỏi cửa hàng là xong.
Mấy rủi ro thực tế trong ngày đông
Xếp hàng lâu ngoài nắng. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai thì nên tránh — hoặc để người khác đi mua hộ. Say nắng vì xếp hàng mua vàng là chuyện không đáng.
Móc túi và chen lấn. Chỗ đông người mang tiền mặt là chỗ hoạt động của kẻ gian. Mang ít tiền mặt, dùng chuyển khoản nếu tiệm nhận.
Mua vội không kiểm. Đông người, nhân viên bận, khách muốn nhanh — đây là lúc dễ nhầm nhất. Đừng rời quầy trước khi kiểm đủ: hoá đơn ghi đúng trọng lượng và tuổi vàng chưa, món trong túi có đúng món mình chọn không, giấy bảo đảm có kèm chưa.
Tiệm lạ, tiệm mới mở, người bán vỉa hè. Ngày này có cả người bán hàng không rõ nguồn gốc ăn theo. Mua ở nơi có địa chỉ cố định, có hoá đơn, và tốt nhất là nơi bạn mua quen.
Giữ hoá đơn — điều quan trọng nhất
Nhiều người bỏ hoá đơn ngay sau khi mua. Đây là sai lầm tốn kém.
Hoá đơn ghi trọng lượng, tuổi vàng, và giá lúc mua. Khi bán lại hoặc khi cần đổi, đây là căn cứ. Không có hoá đơn thì việc định giá hoàn toàn phụ thuộc vào nơi bạn mang tới.
Chụp ảnh hoá đơn lưu vào điện thoại, và cất bản giấy cùng chỗ với món vàng.
Với vàng miếng có bao bì niêm phong thì đừng bóc — bóc ra là giá trị khi bán lại giảm.
Những cách khác để giữ nếp mà không chen chúc
Nhiều gia đình đã chuyển sang các cách này:
Mua trước hoặc sau vài ngày. Giá thường dễ chịu hơn và không phải xếp hàng. Với người coi trọng chính ngày thì đây không hợp, nhưng với nhiều nhà thì đủ.
Đặt trước qua kênh chính thức của tiệm rồi tới lấy — một số nơi có dịch vụ này.
Không mua vàng, làm việc khác. Có nhà chỉ thắp hương bàn thờ Thần Tài, bày mâm lễ đơn giản, lau dọn bàn thờ cho tươm. Đó cũng là giữ nếp trọn vẹn.
Gửi tiết kiệm hoặc để dành theo cách khác. Với người mua vàng vì muốn tích luỹ thì mục đích đó đạt được bằng nhiều đường, và không nhất thiết phải vào ngày đông nhất năm.
Cúng ngày vía Thần Tài
Nếp mỗi nhà một khác, nhưng phần chung thường thấy: lau dọn bàn thờ sạch sẽ, thay nước, bày mâm lễ, thắp hương.
Mâm lễ thì tuỳ điều kiện — có nhà làm mâm mặn, có nhà chỉ hoa quả và bánh. Không có quy định nào về việc phải có món gì. Ai nói thiếu một món cụ thể là "không thành" thì đó là lời của người đó.
Phần an toàn thì như mọi lần thắp hương: chỗ thoáng, xa vật dễ cháy, không rời nhà khi hương còn cháy, và bát hương đừng để đầy tro.
Một điều nên nói thẳng
Ngày này là dịp bán hàng lớn nhất năm của ngành vàng, và cũng là dịp có nhiều lời quảng cáo dựa trên nỗi lo nhất: không mua thì cả năm không có lộc, phải mua đúng giờ này, phải mua đúng món kia.
Không ai đo được điều đó. Còn khoản tiền bạn bỏ ra thì đo được, và chênh lệch giá ngày đó cũng đo được.
Cách lành mạnh nhất là tách bạch: phần nếp nhà thì giữ theo cách gia đình mình quen, phần tiền bạc thì tính như mọi quyết định chi tiêu khác.
Người bán hàng và ngày vía Thần Tài
Với chủ cửa hàng thì ngày này có hai mặt.
Mặt cơ hội: khách đông, tâm lý mua sắm cởi mở, và nhiều ngành hàng ăn theo được chứ không riêng vàng.
Mặt nên tránh: đây cũng là dịp dễ trượt sang bán hàng bằng nỗi sợ. Câu "không mua thì cả năm không có lộc" nói ra thì bán được hàng hôm đó, nhưng nó dựng lên một mối lo trong đầu khách — và khách nhớ ai là người làm họ lo.
Cách bán bền hơn là nói đúng thứ mình bán: món này làm bằng gì, giá bao nhiêu, dùng thế nào, bảo quản ra sao. Khách quay lại vì được nói thật, không vì bị doạ.
Và nếu bạn mở hàng ngày này thì mấy việc thực tế: chuẩn bị đủ tiền lẻ, sắp xếp hàng lối cho khỏi chen, có người trông chừng khu vực đông, và nhắc nhân viên kiểm kỹ hoá đơn dù đang vội.
Sau ngày vía thì làm gì với món vàng đó
Chuyện nhỏ mà hay lúng túng: mua về rồi để đâu.
Nhiều nhà đặt lên bàn thờ Thần Tài vài ngày rồi mới cất. Có nhà cất ngay. Cả hai đều theo nếp riêng, không có cách nào bắt buộc.
Phần thực tế: đừng để món vàng ở chỗ ai cũng nhìn thấy trong thời gian dài, nhất là với nhà mặt tiền, cửa hàng, hay nhà hay có khách lạ. Cất vào chỗ kín, và giữ hoá đơn ở một chỗ khác — mất cả hai cùng lúc thì rắc rối gấp đôi.
Tóm lại
Thờ Thần Tài là tín ngưỡng lâu đời, nhưng tục xếp hàng mua vàng mùng mười tháng Giêng là chuyện mới khoảng hai chục năm và gắn với quảng bá của ngành vàng. Ngày cả nước cùng mua thì giá không thể tốt — chênh lệch mua vào bán ra giãn rộng, và các món có chạm khắc thì bán lại bị tính như vàng thường. Mua vì nếp nhà thì cứ mua trong khoản đã định trước; mua vì nghĩ là đầu tư thì nên biết đây không phải ngày tốt để vào. Đừng rời quầy trước khi kiểm đủ hoá đơn, và giữ hoá đơn lại.