Chuông gió làm bằng gì: kim loại, tre, gốm, vỏ sò — âm khác nhau và độ bền khác nhau
Hai chiếc chuông gió treo cạnh nhau, cùng cỡ, cùng số ống, mà tiếng khác hẳn nhau. Khác biệt gần như luôn nằm ở chất liệu — và chất liệu quyết định luôn cả chuyện chiếc chuông đó chịu được bao lâu ngoài hiên nhà bạn. Bài này đi qua từng nhóm vật liệu phổ biến, nói về âm và nói về độ bền, hai thứ mà khi mua người ta thường chỉ để ý một.
Vì sao chất liệu quyết định tiếng
Tiếng của một vật khi bị gõ phụ thuộc vào ba thứ: vật liệu cứng hay mềm, hình dạng và kích thước, và cách nó được treo. Vật liệu cứng và đặc thì rung lâu, cho tiếng ngân dài; vật liệu xốp hoặc mềm thì tắt nhanh, cho tiếng đục và ngắn.
Chiều dài cũng quyết định cao độ: ống dài cho tiếng trầm, ống ngắn cho tiếng cao. Đó là lý do một bộ chuông gió nhiều ống thường xếp từ dài tới ngắn — để có nhiều nốt khác nhau chứ không chỉ một tiếng lặp lại.
Còn cách treo thì ít ai để ý nhưng ảnh hưởng thật: ống bị buộc chặt ở điểm giữa sẽ bị hãm rung và tiếng chết hẳn. Chuông gió tốt thường treo ống ở điểm mà rung động ít bị cản nhất.
Kim loại: nhôm, đồng, thép
Nhôm là vật liệu phổ biến nhất cho chuông gió ống. Nhẹ, không gỉ, và cho tiếng ngân dài, trong. Ống nhôm dày cho tiếng đầy hơn ống mỏng — đây là chỗ chênh giá mà nhìn ảnh không thấy.
Đồng và hợp kim đồng cho tiếng ấm hơn, trầm hơn nhôm, và bản thân chiếc chuông thường đẹp dần theo thời gian khi lên patina. Nặng hơn nên điểm treo phải chắc hơn.
Thép cứng, tiếng sắc và vang, nhưng thép thường sẽ gỉ khi treo ngoài trời trong khí hậu ẩm mặn. Nếu treo ngoài hiên hoặc gần biển thì phải là thép không gỉ, và ngay cả thép không gỉ loại thường cũng có thể rỗ sau vài năm ở vùng ven biển.
Điểm chung của nhóm kim loại: tiếng to và ngân lâu nhất trong các nhóm. Đó là ưu điểm nếu bạn muốn nghe rõ, và là nhược điểm nếu nhà bạn sát vách nhà hàng xóm.
Tre và gỗ
Tre cho tiếng đục, ấm, tắt nhanh — gần giống tiếng gõ mõ nhỏ. Đây là nhóm êm tai nhất và ít phiền hàng xóm nhất, nên hợp với nhà ở khu đông, ban công chung cư, hoặc phòng ngủ.
Đổi lại, tre là nhóm kém bền nhất ngoài trời. Mưa nắng luân phiên làm tre nứt dọc thớ, và trong khí hậu ẩm thì mốc mọc ở mặt trong ống — chỗ bạn không nhìn thấy cho tới khi tiếng đổi và ống bắt đầu mủn. Tre treo ngoài hiên có mái che thì thọ hơn hẳn tre phơi mưa trực tiếp.
Gỗ đặc cho tiếng tương tự tre nhưng chắc hơn và nặng hơn. Gỗ cũng nứt khi khô hạn hoặc ẩm thất thường, nhưng thường nứt chậm hơn.
Với cả hai, dấu hiệu cần thay: ống nhẹ bất thường khi cầm, có vết mềm khi ấn móng tay, hoặc tiếng chuyển từ gọn sang rè.
Gốm và sứ
Gốm cho tiếng lanh canh cao, ngắn, khá đặc trưng. Sứ mỏng thì trong hơn, gốm dày thì đục hơn.
Nhóm này giòn — đó là điều duy nhất cần nhớ. Một cơn gió mạnh làm các mảnh va nhau đủ mạnh là sứt hoặc vỡ, nhất là ở mép. Chuông gió gốm hợp chỗ khuất gió, hiên trong, chỗ chỉ có gió nhẹ; treo ở nơi lộng gió thì tuổi thọ tính bằng mùa.
Với nhà có trẻ nhỏ, mảnh gốm vỡ rơi xuống là chuyện đáng cân nhắc — chọn chỗ treo ngoài tầm với và không nằm trên lối đi.
Thuỷ tinh, vỏ sò và đá
Thuỷ tinh cho tiếng trong, sáng, và bắt nắng đẹp. Cũng giòn như gốm, và thêm một rủi ro nữa: mảnh vỡ sắc. Nếu treo thuỷ tinh, ưu tiên loại dày và treo nơi có mái.
Vỏ sò, vỏ ốc cho tiếng lách cách rất nhẹ, gần như tiếng xào xạc. Đây là nhóm âm lượng thấp nhất. Bền vừa phải — vỏ giòn và phai màu dưới nắng gắt, dây buộc thường hỏng trước vỏ.
Đá cho tiếng đục và nặng, thường chỉ kêu khi gió mạnh vì bản thân miếng đá nặng. Bền nhất trong tất cả các nhóm, nhưng chính vì nặng nên điểm treo phải thật chắc — một bộ chuông đá rơi không giống một bộ chuông tre rơi.
Dây, móc và chi tiết liên kết — chỗ hỏng trước tiên
Trong hầu hết trường hợp, thứ hỏng đầu tiên không phải ống mà là dây. Dây dù, dây cước và dây vải đều mục dần dưới tia cực tím; ngoài trời nắng gắt thì một hai năm là đã giòn. Dây kim loại bền hơn nhưng có thể gỉ ở chỗ nối.
Cách kiểm nhanh, nên làm vài tháng một lần: nắm nhẹ phần thân chuông và kéo xuống một chút. Dây còn tốt thì đàn hồi và chắc; dây sắp đứt thường đã cứng, sờ thấy xơ, hoặc đổi màu bạc phếch ở đoạn phơi nắng nhiều nhất.
Thay dây rẻ hơn mua chuông mới rất nhiều, và tránh được cảnh cả bộ rơi xuống — có thể trúng người, trúng xe, hoặc làm vỡ chậu cây bên dưới.
Chọn theo chỗ treo, không chọn theo ảnh
Ba câu hỏi, và câu nào cũng quan trọng hơn chuyện chiếc chuông nhìn có đẹp không trong ảnh:
- Có mái che không? Không có mái thì loại tre, gỗ, vỏ sò gần như chắc chắn hỏng sớm. Kim loại chống gỉ hoặc đá là lựa chọn hợp lý hơn.
- Gió mạnh tới mức nào? Ban công tầng cao và hướng gió chính thì gốm, sứ, thuỷ tinh dễ vỡ. Chỗ khuất gió thì thoải mái hơn.
- Nhà cách nhà hàng xóm bao xa, và bạn ngủ ở phòng nào? Kim loại ngân dài nhất, tre và vỏ sò êm nhất. Tiếng chuông làm mình dễ chịu vẫn có thể làm người bên cạnh khó chịu.
Về phần ý nghĩa
Có nhiều cách nói gắn chất liệu với ngũ hành — kim loại thuộc Kim, tre gỗ thuộc Mộc, gốm đá thuộc Thổ — rồi từ đó suy ra chỗ treo và người hợp. Đây là tập tục, và cách áp dụng khác nhau tuỳ trường phái lẫn tuỳ người tư vấn; bạn sẽ gặp những lời khuyên không khớp nhau.
Điều có thể nói chắc chắn là phần vật lý: chất liệu nào cho tiếng nào, chịu được nắng mưa tới đâu, và nặng bao nhiêu. Nếu gia đình bạn có nếp riêng về chất liệu thì theo nếp nhà; còn khi hai bên lời khuyên đá nhau, phần bền và phần êm tai là tiêu chí không ai phản bác được.
Tóm lại
Kim loại vang và bền, nhưng ồn nhất. Tre và gỗ êm tai nhất, nhưng kém bền ngoài mưa. Gốm, sứ và thuỷ tinh đẹp và có tiếng riêng, nhưng giòn. Vỏ sò nhẹ tiếng nhất. Đá bền nhất nhưng nặng nhất.
Và dù chọn loại nào, hãy nhớ kiểm dây vài tháng một lần — đó là bộ phận hỏng trước, và là bộ phận mà hỏng thì cả bộ rơi.